مرکز پژوهش های مجلس در گزارشی به بررسی چالش ها و راهکارهای توسعه گاز طبیعی فشرده (CNG) در ایران پرداخت.
به گزارش روابط عمومی مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی، دفتر مطالعات انرژی، صنعت و معدن این مرکز در گزارش «چالشها و راهکارهای توسعه گاز طبیعی فشرده (CNG) در ایران» آورده که امروزه ناترازی بنزین به یکی از چالشهای حوزه انرژی کشور تبدیل شده که علاوهبر چالش تأمین پایدار انرژی، بهدلیل واردات، به اقتصاد کشور نیز آسیبهایی را وارد کرده است. یکی از مهمترین راهکارهای کاهش این ناترازی، استفاده از ظرفیت گاز طبیعی فشرده در بخش حملونقل است. با وجود زیرساختهایی مانند حدود ۲۶۰۰ جایگاه و ۴.۴ میلیون خودروی دوگانهسوز، مصرف روزانه سیانجی از ۲۳ میلیون مترمکعب در روز به حدود ۱۹.۵ میلیون مترمکعب کاهشیافته و سهم آن در سبد سوخت حملونقل کشور از ۲۰ درصد به ۱۱.۵ درصد رسیده است.
در این گزارش عنوان شد که کاهش جذابیت اقتصادی برای تمامی ذینفعان، اقتصاد نامناسب جایگاهداران، کاهش درآمد و زیان دولت از محل سیانجی و دغدغه ناترازی گاز در زمستان، توسعه این سوخت را با چالشهای جدی مواجه کرده است. با وجود این چالشها، سیاستگذاری صحیح میتواند سهم سیانجی را در سبد سوخت خودروها افزایش دهد. راهکارهایی مانند اصلاح اختلاف قیمت سیانجی با سایر سوختها، ارائه تسهیلات برای تعویض مخازن، حذف کارت سوخت خودروهای دولتی و الزام به استفاده از خودروهای دوگانهسوز، بهبود سهمیه بنزین در خودروهای دوگانهسوز، تخصیص زمین برای جایگاه در کلانشهرها و تعیین حقالعمل جایگاهها، ازجمله اقدامات ضروری به منظور احیای ظرفیت سیانجی کشور هستند. با بهرهگیری از این فرصت، میتوان با تنوعبخشی به سبد سوخت خودروهای کشور، ضمن کاهش وابستگی به واردات بنزین، آسیبهای اقتصادی را کاهش و امنیت انرژی را افزایش داد.
در یافته های این گزارش مرکز پژوهش ها آمده که در سالهای اخیر، ناترازی بنزین به یکی از تهدیدات بخش انرژی کشور تبدیل شده است. رشد بیوقفه مصرف بنزین در کنار عدم توسعه متناسب ظرفیت پالایشی، موجب شده کشور با کسری بنزین مواجه شود. این وضعیت کشور را ناگزیر به واردات کرده که چالشهای اقتصادی بسیاری را بههمراه دارد. ازسویدیگر وابستگی بالا به بنزین، در شرایط تحریم یا بروز بحرانها، میتواند پایداری عرضه سوخت و درنتیجه امنیت انرژی را با تهدید جدی روبهرو کند. درچنین شرایطی، تنوعبخشی به سبد سوخت حملونقل بهویژه از طریق توسعه سیانجی باید مدنظر قرار گیرد.
در ادامه این گزارش بیان شد که مبتنیبر سیاستهای اتخاذ شده از سال ۱۳۸۱ تاکنون، اقدامات گستردهای ازجمله احداث حدود ۲۶۰۰ جایگاه سیانجی، تولید کارخانهای یا تبدیل کارگاهی حدود ۴.۴ میلیون خودروی دوگانهسوز و اختصاص بودجه و تسهیلات متنوع انجام شده است. بااینحال، سهم سیانجی از سبد سوخت کشور از بیش از ۲۰ درصد در سالهای اوج به حدود ۱۱.۵ درصد در سال ۱۴۰۳ کاهشیافته و میزان مصرف روزانه نیز به حدود ۱۹.۵ میلیون مترمکعب در سال ۱۴۰۳ و در ۶ ماه نخست سال ۱۴۰۴ به ۱۶ میلیون مترمکعب رسیده است، درحالیکه ظرفیت موجود برای مصرف بیش از ۳۵ میلیون مترمکعب در روز کافی است. ازاینرو لازم است توجه ویژهای به افزایش سهم سیانجی در سبد سوخت صورت گیرد.
در ادامه یافته های این گزارش نهاد پژوهشی آمده که ایجاد اختلاف معنادار بین قیمت بنزین و سیانجی، یکی از عوامل اثرگذار در افزایش سهم سیانجی در سبد سوخت است. در سال ۱۳۹۹ اصلاح قیمت بنزین موجب جهشی مقطعی در روند تبدیل کارگاهی خودرو دوگانهسوز شد، اما بهدلیل تورم و کاهش محسوس اختلاف قیمت بنزین و سیانجی، پس از سال ۱۴۰۱ این تأثیر پایدار نماند. رشد همزمان تعداد خودروهای تبدیلی و کارگاهی در پایان دهه نود و در آغاز دهه جدید و کاهش همزمان مصرف سیانجی و سهم آن در سبد سوخت در همین مدت زمانی نشان میدهد که افزایش تعداد خودروهای دوگانهسوز بهتنهایی منجر به افزایش سهم سیانجی در سبد سوخت نخواهد شد. این مسئله نشان میدهد، بدون رفع موانع ساختاری و ایجاد مشوقهای اقتصادی و فنی، صرف توسعه کمّی ناوگان، نمیتواند منجر به تغییر رفتار مصرفی جامعه شود.
در ادامه عنوان شده که شاخص تعداد جایگاه بهازای هر ۱۰۰۰ خودروی دوگانهسوز در ایران طی ۱۵ سال گذشته همواره در بازهای نزدیک به ۰.۶ باقی مانده است؛ چه در سالهایی که مصرف سیانجی و سهم آن در سبد سوخت کشور در بالاترین سطح خود قرار داشت، و چه در شرایط فعلی که این سهم بهشدت کاهش یافته است. این مسئله نشان میدهد که اگرچه افزایش تعداد جایگاهها برای بهبود دسترسی و کاهش زمان انتظار ضروری است، اما در حال حاضر عامل اصلی افت مصرف و سهم سیانجی را نمیتوان به کمبود جایگاه نسبت داد.
در ادامه گزارش بیان شده که مقایسه هزینه سوخت در پیمایش ۱۰۰ کیلومتر طی دو دهه اخیر نشان میدهد که اختلاف قیمت واقعی بین بنزین و سیانجی بهویژه در سالهای اخیر بسیار کم شده است. حتی با وجود افزایش قیمت بنزین در سال ۱۳۹۸، کاهش هزینه بهواسطه استفاده از سوخت سیانجی در هر ۱۰۰ کیلومتر پیمایش به قیمت ثابت سال ۱۴۰۰ با قیمت بنزین سهمیهای حدود ۳ و با بنزین آزاد حدود ۸ هزار تومان است. این درحالی است که این عدد در سال ۱۳۹۹، حدود ۱۵ هزار تومان با بنزین سهمیهای و ۳۵ هزار تومان با بنزین آزاد است. این کاهش جذابیت اقتصادی، مهمترین مانع افزایش سهم سیانجی در کشور بهشمار میرود.
در این گزارش گفته شده که در طول دهه نود حقالعمل جایگاهها تقریباً دوبرابر شده، اما به قیمت ثابت به نصف کاهش داشته که این موضوع یکی از چالشهای مهم توسعه زیرساختهای سیانجی است. اگرچه با رشد قابلتوجه حقالعمل در سالهای اخیر، کاهش حقالعمل جایگاههای سیانجی به قیمت ثابت عملاً متوقف و تقریباً ثابت باقی مانده است؛ اما شرایط اقتصادی موجود، حفظ جایگاههای فعلی و جذب سرمایهگذار جدید، بهویژه در شهرهای بزرگی مانند تهران را غیراقتصادی میکند.در سالهای اخیر، با افزایش حقالعمل جایگاههای سیانجی و ثابت ماندن قیمت این سوخت، درآمد دولت از محل فروش سیانجی کاهشیافته و از سال ۱۴۰۱ بهبعد، حتی حقالعمل پرداختی به جایگاهداران از تعرفه فروش بیشتر شده است. درنتیجه، دولت ناچار به پرداخت مابهالتفاوت از منابع دیگری شده که تنها در سالهای ۱۴۰۱ تا ۱۴۰۳ حدود ۰.۲ تا ۴.۳ همت بار مالی جدید ایجاد کرده است.
در این گزارش تاکید شد که مصرف گاز بخش حملونقل حدود ۳ درصد از کل مصرف روزانه کشور است، اما نگرانیهایی درباره تأثیر توسعه سیانجی بر ناترازی گاز در زمستان وجود دارد. توقف توسعه سیانجی در بهترین حالت، برای حفظ گاز نیروگاهی و جلوگیری از استفاده از سوخت مایع در نیروگاه است، که از نظر اقتصادی تفاوت چندانی با استفاده از گاز در بخش حملونقل ندارد، درحالیکه توسعه سیانجی مزایای پایداری را در طول سال بههمراه دارد.
در این گزارش پیشنهاد شد که بهبود اختلاف قیمت بنزین و سیانجی یکی از کلیدیترین عوامل در ترغیب جامعه به استفاده از این سوخت است، چراکه در نبود صرفه اقتصادی، انگیزهای برای تغییر رفتار مصرفی وجود ندارد. تجربه سالهای ۱۳۹۳ و ۱۳۹۸ نشان داده که اصلاح قیمت سایر سوختها میتواند سهم سیانجی را افزایش دهد.یکی از موانع تداوم استفاده از CNG، هزینه تعویض مخازن فرسوده است که موجب خروج تدریجی خودروهای دوگانهسوز از چرخه مصرف این سوخت شده است. پیشنهاد میشود، علاوهبر طرحهای مصوب، با راهاندازی طرح تعویض مخازن و تأمین مالی آن از محل صدور گواهی صرفهجویی، بدون تحمیل هزینه مستقیم به مردم، این ظرفیت حفظ و حتی ارتقا یابد. همچنین این طرح میتواند به نوسازی سیستمهای گازسوز فعلی و افزایش بهرهوری آنها نیز کمک کند
در ادامه پیشنهادات این گزارش آمده که خودروهای دوگانهسوز تنها نیمی از سهمیه بنزینی خودروهای بنزینی را دریافت میکنند، که این موضوع انگیزه تبدیل خودروها را کاهش داده است. افزایش سهمیه بنزین این خودروها میتواند انگیزه اقتصادی برای استفاده از خودروهای دوگانهسوز ایجاد کند، بهویژه اگر فروش بنزین مازاد برای آنها امکانپذیر باشد. این مدل هم مشوق رفتار مطلوب خواهد بود و هم امکان کنترل مصرف را فراهم میکند.در حال حاضر حدود ۱۹۰ هزار کارت سوخت فعال بنزین خودروهای دولتی وجود دارد. پیشنهاد میشود، سهمیه بنزین تمام خودروهای دولتی حذف شود و دستگاههای دولتی ملزم به بهکارگیری و استفاده از خودروهای دوگانهسوز شوند.
