گزارش مرکز پژوهش های مجلس درباره ظرفیت های اقتصادی و تجاری برزیل، با بررسی موانع تجارت دوجانبه ایران و این کشور، بر ضرورت تغییر الگوی واردات غیرمستقیم اقلام اساسی و حرکت به سمت خرید مستقیم تأکید کرده است.
به گزارش روابط عمومی مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی، مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارش «مطالعات دیپلماسی اقتصادی (۷): شناخت اقتصاد برزیل و فرصت های تعامل اقتصادی» با بررسی ابعاد اقتصادی، جمعیتی، جغرافیایی و زیرساختی برزیل، ظرفیت‌های این کشور در حوزه‌های صنعت، انرژی و تجارت خارجی را ارزیابی کرده و راهکارهایی برای توسعه همکاری‌های اقتصادی ایران و برزیل ارائه داده است.
بر اساس این گزارش، برزیل به‌عنوان بزرگ‌ترین اقتصاد آمریکای جنوبی و یکی از بازیگران مهم اقتصاد جهانی، از ظرفیت‌های قابل‌توجهی در حوزه کشاورزی، معدن، انرژی و صنایع برخوردار است. حضور این کشور در گروه‌های بین‌المللی از جمله G۲۰، بریکس و مرکوسور نیز جایگاه آن را در معادلات اقتصادی و تجاری جهان تقویت کرده است.
ظرفیت‌های اقتصادی و انرژی برزیل
یافته‌های گزارش نشان می‌دهد اقتصاد برزیل پس از تجربه دوره‌ای از نوسانات، روند بهبود رشد اقتصادی را پشت سر گذاشته و همچنان از توان قابل‌توجهی برای جذب سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی برخوردار است. در این میان، کشاورزی و معدن با وجود سهم محدودتر در تولید ناخالص داخلی، نقش مهمی در صادرات و پیوندهای اقتصادی این کشور دارند و بخش صنعت نیز سهم قابل‌توجهی از اقتصاد برزیل را به خود اختصاص داده است.
در حوزه انرژی، توسعه میدان‌های نفت و گاز فراساحلی، بهره‌گیری گسترده از انرژی برقابی و سوخت‌های زیستی از مهم‌ترین مزیت‌های برزیل به شمار می‌روند. با این حال، وابستگی به واردات گاز و ضرورت توسعه زیرساخت‌های انتقال و ذخیره‌سازی انرژی همچنان از چالش‌های این بخش است.
در بخش صنعت نیز خودروسازی برزیل در مسیر گذار به فناوری‌های برقی قرار دارد، صنایع فولاد به‌دنبال کاهش انتشار کربن هستند و صنایع شیمیایی و پتروشیمی با وجود برخورداری از ظرفیت‌های تولیدی، با تراز تجاری منفی مزمن مواجه‌اند. در مقابل، صنایع غذایی بزرگ‌مقیاس این کشور توانسته‌اند جایگاه مؤثری در بازارهای صادراتی به دست آورند.
چالش‌های لجستیکی و تجاری برزیل
این گزارش با اشاره به تمرکز جمعیت و فعالیت‌های اقتصادی برزیل در مناطق شرقی و جنوب‌شرقی، غلبه حمل‌ونقل جاده‌ای و چندپارگی شبکه ریلی را از عوامل افزایش هزینه‌های لجستیکی این کشور معرفی می‌کند.
بر اساس ارزیابی مرکز پژوهش‌های مجلس، توسعه زیرساخت‌های ریلی و بندری می‌تواند ضمن کاهش هزینه‌های حمل‌ونقل، مزیت رقابتی بیشتری برای اقتصاد برزیل ایجاد کند. همچنین ملاحظات زیست‌محیطی مرتبط با جنگل‌های آمازون و ناهمواری‌های جغرافیایی از عوامل تأثیرگذار بر سیاست‌گذاری زیرساختی این کشور هستند.
تجارت ایران و برزیل؛ ضرورت عبور از الگوی واردات غیرمستقیم
بخش دیگری از گزارش به بررسی روابط تجاری ایران و برزیل اختصاص دارد. بر اساس این بررسی، تجارت دو کشور در حوزه اقلام اساسی عمدتاً بر واردات محصولاتی مانند ذرت و سویا از برزیل متمرکز است؛ با این حال، پس از اعمال تحریم‌ها، الگوی عملیاتی این تجارت عمدتاً به‌صورت غیرمستقیم شکل گرفته است.
در این الگو، بخش مهمی از فرآیند خرید، حمل و پرداخت از طریق حلقه‌های واسط منطقه‌ای و اتحادیه‌ها و تعاونی‌های کشاورزی انجام می‌شود. این ساختار موجب شده است مسیر فیزیکی انتقال کالا لزوماً با مسیر تسویه و پرداخت منطبق نباشد؛ مسئله‌ای که به کاهش شفافیت، افزایش هزینه‌های معاملاتی و بالا رفتن ریسک‌های اجرایی منجر شده است.
استفاده از منابع یوآنی و ظرفیت کشتیرانی ایران برای واردات مستقیم
مرکز پژوهش‌های مجلس در بخش پیشنهادهای سیاستی، حرکت از خرید غیرمستقیم به خرید مستقیم و اصلاح سازوکار تسویه را محور اصلی بهبود روابط تجاری ایران و برزیل معرفی کرده است.
در این چارچوب، نخستین پیشنهاد، امکان‌سنجی تخصیص بخشی از منابع یوآنی چین به شرکت‌های معتبر برزیلی برای تأمین اقلام اساسی مورد نیاز ایران است. این پیشنهاد با هدف استفاده از مسیرهای پرداخت غیردرهمی و غیریورویی و کاهش وابستگی به سازوکارهای پرریسک مطرح شده است.
همچنین استفاده از ظرفیت لجستیکی ایران، به‌ویژه شرکت کشتیرانی جمهوری اسلامی ایران، برای انتقال مستقیم کالا از برزیل مورد تأکید قرار گرفته است.
تهاتر اوره با غلات؛ راهکاری برای توسعه تجارت دوجانبه
پیشنهاد دوم گزارش، پیوند دادن واردات غلات و دانه‌های روغنی از برزیل به صادرات محصولاتی است که این کشور به آن‌ها نیاز دارد و ایران از توان عرضه رقابت‌پذیر آن‌ها برخوردار است.
در این زمینه، کود اوره به‌عنوان یکی از گزینه‌های اصلی مطرح شده است؛ چراکه ایران از ظرفیت صادراتی قابل‌توجهی در این محصول برخوردار است و برزیل نیز به‌عنوان یکی از مصرف‌کنندگان بزرگ نهاده‌های شیمیایی کشاورزی، می‌تواند بازار مناسبی برای آن باشد.
بر این اساس، اجرای سازوکار «اوره در برابر غلات» می‌تواند زمینه پیوند پایدارتر تجارت دو کشور را فراهم کند. البته گزارش تأکید می‌کند که تحقق این الگو صرفاً به توافق تجاری محدود نمی‌شود و به دو پیش‌نیاز اساسی وابسته است.
نخست، بازتعریف ساختار بازرگانی و لجستیک از طریق انعقاد قراردادهای قابل اتکا، دسترسی به زیرساخت‌های ذخیره‌سازی و بندری و بهینه‌سازی مسیرهای حمل‌ونقل، از جمله استفاده از ظرفیت حمل بار در مسیر رفت‌وبرگشت است.
دوم، طراحی سازوکار تسویه و انطباق مقرراتی است؛ به‌گونه‌ای که فرآیند پرداخت با قوانین داخلی ایران و چارچوب‌های حقوقی و بانکی برزیل سازگار باشد. در این گزارش تأکید شده است که تهاتر در مقیاس بزرگ، بدون طراحی دقیق سازوکار تسویه، می‌تواند با موانع اجرایی مواجه شود.
بر اساس این گزارش، تهاتر اوره با غلات برزیل پیش‌تر نیز به‌صورت موردی و در سطح بنگاهی تجربه شده است، اما این تجربه تاکنون به یک رویه پایدار و مورد حمایت سیاست‌گذار تبدیل نشده است. ازاین‌رو، ضروری است با شناسایی و رفع موانع اجرایی، این تجربه به سازوکاری قابل تکرار در تجارت دوجانبه تبدیل شود.
مشارکت در زنجیره ارزش غذا و توسعه کشت فراسرزمینی
در بخش دیگری از پیشنهادهای گزارش، بر ضرورت عبور از تجارت صرف و حرکت به سمت مشارکت بلندمدت در زنجیره ارزش غذا در برزیل تأکید شده است.
بر این اساس، پیشنهاد می‌شود بخش خصوصی ایران با بهره‌گیری از تجربه کشورهایی مانند عربستان و ترکیه، در میان‌مدت امکان خرید سهام شرکت‌های معتبر کوچک‌مقیاس و میان‌رده فعال در بخش‌های مختلف زنجیره ارزش غذا در برزیل را بررسی کند.
همچنین در افق بلندمدت، توسعه کشت فراسرزمینی در برزیل می‌تواند به‌عنوان یکی از گزینه‌های راهبردی برای تقویت امنیت غذایی کشور مورد توجه قرار گیرد.
در مجموع، گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس بر این نکته تأکید دارد که توسعه روابط اقتصادی ایران و برزیل باید از الگوی واردات غیرمستقیم و پرهزینه فاصله بگیرد و با اصلاح سازوکارهای خرید، حمل‌ونقل و تسویه، به سمت تجارت مستقیم، پایدار و کم‌ریسک حرکت کند؛ مسیری که در بلندمدت می‌تواند زمینه حضور فعال‌تر بخش خصوصی ایران در زنجیره تأمین و تولید مواد غذایی برزیل را نیز فراهم سازد.
